WARZYWA

Eksponowane w Ogrodzie wybrane warzywa w porządku alfabetycznym według nazw polskich:

 

Vicia faba

BÓB

Rodzina: Fabaceae

 

Pochodzi z krajów basenu Morza Śródziemnego.

Znany był już w 6800 r. p.n.e, a do epoki żelaza znała go już cała Europa.

Odporny i plenny bób jest narodowym daniem Egiptu. Jest to roślina roczna, uprawiana z nasion. Wysiewa się je od początku marca w rzędy lub gniazdowo, po 3 nasiona co 30 cm na głębokość 4 - 5 cm. Rośnie na stanowisku słonecznym. Bób tworzy duże, sztywne strąki w których zawiązują się duże, płaskie nasiona. Zerwane strąki o długości 5 - 7,5 cm można spożywać w całości, ale zbiór we wczesnym stadium rozwoju ogranicza plon nasion.  Warto go uprawiać współrzędnie z innymi warzywami dla odstraszenia szkodników. Np. sąsiedztwo cząbru odstrasza czarną mszycę, a posadzony wśród agrestu błonkówkę żerującą na agreście. Bób można gotować na parze lub w wodzie i spożywać sam, z mięsem lub innymi warzywami.  Jest jednak najbardziej ciężko strawnym warzywem wśród strączkowych.

 

Cicer arietinum

CIECIERZYCA

Rodzina: Fabaceae

 

Pochodzi z Bliskiego Wschodu, gdzie znana była już w 6500 r. p.n.e, wkrótce potem dotarła do Europy.

Jest na trzecim miejscu po groszku i fasoli,  najpopularniejszym warzywem strączkowym w świecie.  Nasiona można jeść na surowo, po ugotowaniu lub mieli się na mąkę. Używa się również jako namiastkę kawy lub wykorzystuje na paszę dla zwierząt.  Ciecierzyca jest rośliną roczną. Dorasta do 30 cm wysokości i tworzy niewielkie „krzaczki” o małych, niepa-rzysto pierzastych liściach. Potem tworzą się małe strąki zawierające 1 - 2 nasiona. Nasiona są okrągłe ze spiczastym końcem. Cała roślina (prócz nasion) jest pokryta włoskami, które zawierają substancję drażniącą skórę.  Ciecierzyca wymaga do wzrostu żyznej gleby. Jest odporna  na suszę ale w okresie kwitnienia i zawiązywania nasion wymaga podlewania. Nasiona zbiera się po 4 - 6 miesiącach od wysiewu nasion. Najlepiej zbierać gdy zbrązowieją strąki. Świeże nasiona należy konsumować zaraz po ugotowaniu.

 

Foeniculum vulgare var. dulce

FENKUŁ

Rodzina:  Apiaceae

 

W naturalnych warunkach występuje w krajach południowej Europy i tam jest uprawiany.

Jest to roślina jednoroczna to znaczy, że w tym samym roku zakwita i wydaje nasiona. Budową swą roślina ta przypomina koper ogrodowy, czyli nie ma liści płaskich, tylko piórka. Dorasta nawet do 1m ale taką wysokość osiąga po wytworzeniu pędów kwiatostanowych.  Częścią jadalną fenkuła jest dolna część rośliny, tzw. zgrubienie. Tworzą je ściśle przylegające do siebie ogonki liściowe, tworząc niby cebulę. Oczywiście po wycięciu części jadalnej, roślina już nie zakwita.  Ze względu na smak anyżowy rośliny, nie wszyscy są zwolennikami tego warzywa.

 

Brassica oleracea var.sabellica

JARMUŻ

Rodzina: Brassicaceae

 

Najstarsza forma uprawna, wywodząca się z kapusty dzikiej Brassica oleracea.

Był znany już starożytnym Grekom i Rzymianom, a do Polski dotarł w końcu XIV w. W XVIII i XIX w. uprawiano już 5 form jarmużu różniących się wysokością, barwą i kędzierzowa-tością liści. Jest to roślina zarówno jadalna jak i ozdobna.  Ze względu na  różnorodność liści i ich ozdobną fakturę, współcześnie wykorzystuje się je np. do ozdoby dań lub stołu. Ze względu na to, że liście są dość duże i sztywne - trudniej spożywać je na surowo, choć oczywiście nadają się do tego w postaci surówek. Po ugotowaniu można wykorzys-tywać go na wiele sposobów - np. przyrządzać jak szpinak lub wykorzystać do zupy. Niezależnie od sposobu przyrządzania jest bardzo wartościowym warzywem, głównie ze względu na bogatą zawartość witaminy C, A i B oraz soli mineralnych. Jeśli roślina przemarznie, wzrosną jej wartości smakowe. Mimo tych zalet, jarmuż jest uprawiany jedynie amatorsko.

 

Cynara scolymus

KARCZOCH

Rodzina: Asteraceae

 

Karczoch pochodzi z rejonu Morza Śródziemnego. Włochy, Francja i Hiszpania, to kraje gdzie uprawia się go na dużą skalę.

W Polsce uprawa jest jedynie amatorska. W naturalnych warunkach karczoch jest byliną u nas rośliną jednoroczną.  Liście karczocha tworzą rozetę. Długość liści może dochodzić do 120 cm a wytworzone z czasem pędy kwiatostanowe nawet do 150 cm. Częścią jadalną karczocha jest grube i mięsiste dno kwiatowe, wydobyte z nierozwiniętego jeszcze kwiatostanu. Karczoch jest smaczny i zaliczany do wykwintnych dań.

 

Zea mays subsp. everta 

KUKURYDZA PĘKAJĄCA

Rodzina: Poaceae

 

Tak jak kukurydza cukrowa, pochodzi z Ameryki Środkowej i  Południowej.

W Polsce kukurydza pękająca jest nazywana „psim zębem”, ze względu na kształt nasion, które nie są owalne, tak jak u cukrowej lecz z ostrym końcem. Znana jest też pod nazwą „pop corn”, co oznacza - prażona. Chodzi o jej właściwość, że nasiona pękają podczas prażenia.  Ze względu na takie zastosowanie, jest to bardziej roślina przemysłowa niż ogrodowa. Nie nadaje się do jedzenia na surowo, bo nasiona są suche. Jest to roślina jednoroczna, ciepłolubna, którą wysiewa się wprost na zagony.

 

Physalis peruviana

MIECHUNKA  JADALNA

- RODZYNEK  BRAZYLIJSKI

Rodzina: Solanaceae

 

Pochodzi z Ameryki Południowej i Meksyku, a uprawiana jest także w Indiach, na Jawie i w Australii. W krajach występowania jest rośliną trwałą czyli byliną, u nas jednoroczną, wrażliwą na mróz, uprawianą z rozsady.  Jadalne są słodko - kwaśne owoce, na surowo lub przetworzone. Można robić z nich przetwory na słodko i ostro.  Wysuszone stanowią namiastkę rodzynków zwłaszcza formy drobno owocowe. Ponieważ owoce umieszczone są w ozdobnym rozdętym kielichu można je traktować jako rośliny ozdobne.

 

Solanum melongena

OBERŻYNA - BAKŁAŻAN

- GRUSZKA  MIŁOSNA

Rodzina: Solanaceae

 

Znana była już w V w. p.n.e w Chinach. Od wieków uprawia-na w Indiach a później w Grecji i Rzymie.

Mauretańscy najeźdźcy wprowadzili ją do Hiszpanii a Hiszpanie przewieźli do Nowego Świata, nazywając oberżynę do XVI w. „jabłkiem miłości”. Jest rośliną jednoroczną doras-tającą do 60 cm wysokości a nawet do 1m. Owocem jest jagoda o mniej lub bardziej wydłużonym kształcie i długości nawet powyżej 20 cm w zależności od odmiany. Znane są też owoce wielkości kurzych jaj. Oberżyna jest rośliną wymagającą co do temperatury. Najlepiej rośnie podczas gorącego lata, ale trzeba pamiętać o regularnym podlewaniu roślin. Uprawia się z rozsady, którą wysadza się w pole w II połowie maja. Zwykle pod koniec sierpnia owoce nadają się do zbioru. Można przechowywać je przez 2 tygodnie w chłodnym, wilgotnym miejscu. Owoce są bardzo smaczne. Nadają się do konsumpcji po ugotowaniu lub smażeniu, ale trzeba pamiętać, by przedtem pokroić je w plastry i posypać solą, by usunąć goryczkę.

 

Borago officinalis

OGÓRECZNIK  LEKARSKI

Rodzina: Boraginaceae

 

Pochodzi z Europy Południowej.

Jest to jednoroczna, popularna roślina lecznicza oraz przyprawowa o rozgałęzionej łodydze i lancetowatych liściach. Liście są szorstkie, owłosione. Jeszcze do niedawna zalecano używanie liści do sałatek warzywnych, jako namiastka ogórków (ten sam zapach i smak), lub jako przyprawa do mięsa i dań rybnych. Ostatnio jednak odchodzi się od tego, ponieważ szorstkie liście są niebezpieczne dla przewodu pokarmowego. Można go jednak uprawiać ze względu na dekoracyjne w kształcie gwiazdek kwiaty, które wabią pszczoły. Sok z ogórecznika działa korzystnie na przemianę materii i wyprowadza z wiosennego osłabienia.

 

Cucurbita pepo var. patissonina

PATISON

Rodzina: Cucurbitaceae

 

Pochodzenie - prawdopodobnie Włochy.

Tak jak większość dyniowatych, patison jest rośliną jednoroczną, płożącą się i ciepłolubną. Tworzy na jednej roślinie dwa rodzaje kwiatów: żeńskie i męskie. Po zapyleniu przez pszczoły z kwiatu żeńskiego tworzy się owoc. Owoc patisona ma bardzo nietypowy kształt. Jest płaski lub lekko wypukły, posiadający niby denko i wieczko na złączeniu fałdy. Z wyglądu przypomina latający talerz lub dysk, jakim rzucają sportowcy. Ma duże wymagania co do gleby i temperatury.

 

Allium porrum

POR

Rodzina: Liliaceae

 

Przypuszczalne pochodzenie z nad Morza Śródziemnego.

Uprawiany głównie w Europie i w Ameryce Północnej. Bylina i roślina dwuletnia, uprawiana jako jednoroczna dla pozyskania podłużnej cebuli o płaskich liściach ułożonych w warkocz. Zakwita dopiero w drugim roku uprawy i po przekwitnięciu zawiązuje owoce i nasiona.  Ma skróconą łodygę zwaną piętką - poniżej wyrasta wiązka wielu silnych korzeni (brak korzenia palowego), a od góry liście. Najsmaczniejsza jest część dolna rośliny.  Pory mają specyficzny dość ostry smak, dzięki czemu mogą być składnikiem wielu potraw. Można je jeść na surowo (sałatki) lub po ugotowaniu na przykład w zupie.  Można smażyć na oleju.  Poza tym wraz z innymi warzywami można z porów sporządzać susze, które doskonale zastępują świeże warzywa zimą.

 

Brassica campestris

RZEPA

Rodzina: Brassicaceae

 

Była znana już w 400 r. p.n.e w Grecji.W XVI wieku trafiła do Kanady, a wkrótce potem  rzepę jedli Indianie.

Jest to roczna roślina o jadalnych korzeniach i młodych  liściach. Korzenie zwykle są pękate o delikatnym smaku, ale w miarę dojrzewania ich smak może się wyostrzyć.  Zależy on również od warunków wzrostu. Zbioru korzeni dokonuje się w zależności od przeznaczenia. Do jedzenia na surowo korzenie powinny mieć wielkość piłeczki golfowej a do gotowania wielkości piłki tenisowej. Odmiany późne zbierane jesienią do przechowywania, są większe, bardziej wytrzymałe i wolniej dojrzewają. Rzepa ma także właściwości lecznicze. Sok z cukrem może być stosowany na przeziębienia.

 

Apium graveolens var. dulce

SELER NACIOWY

Rodzina:  Apiaceae

 

Pochodzi z krajów śródziemnomorskich, południowo - wschodnich oraz Kaukazu.

Początkowo był znany jako roślina lecznicza a od XVII w.  we Francji zaczęto go traktować jako roślinę warzywną.  Seler naciowy nie wytwarza jadalnego korzenia, ma za to zgrubiałe, mięsiste ogonki liściowe i na ogół jasno zielone liście, które stanowią część jadalną selera naciowego.  Seler naciowy od kilku lat chętnie jest używany w kuchni.  Mięsiste ogonki liściowe są cennym składnikiem sałatek warzywnych - zwłaszcza jedzonych na surowo. Jako warzywo aromatyczne, jest też używany do zup. Zawiera znaczne ilości soli mineralnych, witaminę C, w mniejszej ilości witaminę A oraz olejki eteryczne. Uprawa selera naciowego, podobnie jak korzeniowego zajmuje kilka miesięcy, dlatego już w marcu powinno się wysiewać nasiona w szklarni, by w maju (po przymrozkach) wysadzić rozsadę do ogrodu.

 

Scorzonera hispanica

SKORZONERA - WĘŻYMORD

- CZARNE KORZONKI

Rodzina: Asteraceae

 

Występuje w Europie Południowej, na Kaukazie i Syberii.

W Polsce czasami spotykana jest wśród zarośli. Jest to roślina trwała (bylina), ale w uprawie traktowana jako jednoroczna, uprawiana dla czarnych, długich korzeni.  Ma długi okres wegetacji, dlatego warto ją wysiewać wczesną wiosną. Ponieważ jest zimotrwała, siew można stosować od marca do sierpnia. Korzenie należy wykopywać bardzo ostrożnie, bo są kruche i łamliwe, co powoduje wyciek soku mlecznego. Korzenie skorzonery są bardzo smaczne po ugotowaniu i stanowią namiastkę dużo droższych szparagów.  Nazwa tej rośliny - wężymord - pochodzi z dawnych czasów. Leczono wówczas nim ludzi od ukąszeń żmii.

 

Helianthus tuberosus

SŁONECZNIK  BULWIASTY

- TOPINAMBUR

Rodzina: Asteraceae

 

Pochodzi z Ameryki Północnej.

W Polsce znany od dawna, jeszcze przed ziemniakiem. Jest to wysoka roślina, dochodząca nawet do 2 m wysokości.  Rozmnaża się głównie przez bulwy, które jednocześnie są jego częścią jadalną. Rzadko kiedy zakwita i zawiązuje nasiona. Bulwy są różnej wielkości i kształtu, nie są tak owalne jak u ziemniaka. Są słodsze i mają niespotykany smak. Gotuje się je wraz ze skórą, która po ugotowaniu sama odchodzi. Topinambur jest wartościową rośliną, zwłaszcza dla diabetyków, ze względu na zawartość inuliny.  Jest to również cenna roślina pastewna.

 

Helianthus annuus

SŁONECZNIK  ZWYCZAJNY

Rodzina: Asteraceae

 

Pochodzi z Ameryki Północnej z Meksyku i południa Stanów Zjednoczonych.

Uprawiany w większości  krajów jako roślina oleista  a także dla smacznych nasion. Jest też roczną rośliną ozdobną i leczniczą. Dorasta do 1 - 2,5 m wysokości.  Uprawia się z nasion w ciągu jednego sezonu wegetacyjnego.  Zdarza się, że nasiona pozostawione w ziemi kiełkują w następnym roku.

 

Glycine max

SOJA

Rodzina: Fabaceae

 

Pochodzi z Azji.

Do Europy trafiła w XVII w. najpierw do Holandii a w XVIII w. do Francji i Ameryki Północnej. Od zawsze jest podstawą pożywienia w Chinach i Japonii. Uprawiana też w Indiach,  Południowo-Wschodniej  Europie i USA.  Jest to roślina jednoroczna o jadalnych strąkach i nasionach, szorstko owłosiona. Dorasta, w zależności od odmiany do 30 - 100 cm. Owocem soi jest strąk, który osiąga długość 2,5 - 8 cm. Rozmnaża się z siewu kulistych nasion. Soja ma bardzo duże znaczenie w żywieniu człowieka.  Nasiona są bogate w białko i tłuszcz. Młode strąki są warzywem, a nasiona soi można przerabiać na mączkę, olej, mleko, sery, sosy, pasty itp. Pikantny sos sojowy stał się ostatnio cenną przyprawą znaną już na całym świecie.  Niezbędny jest w kuchni chińskiej. Smakiem i konsystencją przypomina nasze przyprawy do zup.